Şənbə, Mart 28, 2020
Home Blog Page 18

Şəbəkə marketinqinin mənfi cəhətləri

0
Three levels of organizational structure. This is 3d render.

1. Stabil olmayan aylıq gəlir – Sizi bu biznesə dəvət edənlər, başı qarlı dağları vəd etsələrdə, uzun müddət, sabit aylıq gəlir əldə edə bilməyəcəksiniz. Bunun üçün sizə uzun zaman lazım olacaq, özünüz bu biznesin sirrlərinə sahib olmalısınız, sizə gəlir gətirəcək komandanızı qurmalısınız, onları öyrətməlisiniz. İşin ilkin mərhələsində vaxtınızı alacaq stresli anlar çox olacaq. Komandanın hər an dağılma ehtimalı, 100% qədərdir. Dəvət etdiyiniz insanları, şirkətinizdə çalışan daha təcrübəli menecerin oğurlaması, öz komandasına qoşmasından heç danışmıram. Şəbəkə daxili qruplaşmalar və s. gözünüzü açaqcaqsınız ki, siz kimlər üçünsə çalışmısınız, əvəzində isə motivasiyadan düşmüş olacaqsınız ki, bu da bu biznes növü üçün çox risklidir.

2. Mənəvi yüklənmə – Bu bəndimiz əslində bir çoxlarının şəbəkə marketinqi biznesindən ayrılmasına bir başa təsir edən başlıca amildir. Bu elə də asan bir məsələ deyil ki, hər an sizi izləyən uğursuzluqlara, sizi hər tərəfdən sıxan müştərilərə, dəvət etdiyiniz insanların – bəs hanı niyə qazana bilmirəm? Suallarına cavab vermək heç də asan bir iş deyil. Bu biznes növünün ən böyük çatışmayan cəhəti odur ki, bu biznesə hər yaşdan adam dəvət edirlər. Türklər demiş – 7-dən 77-yə. Yəqin ki, sual vermək istərdiniz, ay Famil müəllim bəs niyə axı? İnsan bacarırsa, burda yaşın nə fərqi? Famil müəllim cavab verir – Fərqli yaşlarda, fərqli sahələrdə çalışan, fərqli tipajlarda insanların dəvət olunmasında bir problem görmürəm. Hər kəsin yaxşı yaşamaq, yaxşı pullar qazanmaq haqqı var. Ancaq burda çox ciddi bir məsələ ortaya çıxır. Nədir bu məsələ? Hər yaş üçün ayrı-ayrı yanaşma tərzi seçilməlidir. Çətini isə bundadır ki, təlimlər zamanı sadalanan bütün fərdlər eyni zalda otururlar. Bu qədər insana isə sadəcə bir nəfər təlim verir.

Təlimi verənlər isə bir çox hallarda heç ali təhsilli də olmurlar ki, zamanla təlimlər özü, təlimçi tərəfindən pozulur. Qısada olsa, sizə həmin mənzərəni canlandırmağa çalışacam – Təsəvvür edin ki, təliminizə 50 nəfər adam yığışıb, aralarında yaşlı insanlar, gənc insanlar, tələbələr, evdar xanımlar, istefada olan hərbiçilər, müəllimələr, idmançılar və s. Gənclər adətləri üzrə təlimçini dinləmirlər, yersiz zarafatlar, atmacalar və s., yaşlılar deyilən sözlərin 40-50% qədərini anlamırlar, bir az savadlılar, təlimçi ilə fərqli istiqamətlərdə mübahisələr yaradırlar və s., hesab edirəm ki, siz səhnəni az da olsa canlandıraraq, vəziyyətin nə qədər çətin olduğunu artıq başa düşdünüz. Məhz belə bir vəziyyətdə işin sürəti və keyfiyyəti zədələnir, bu zədələnmə isə gəlir bir başa, öz şəbəkəsini qurmağa çalışan menecerə təsir edir ki, həmin şəxsin də bu biznes növündən getməsi məsələsi aktuallaşır.

3. Qaçılmaz xərclər – Bəli, doğru anladınız. Qaçılmaz xərclər, bəs axı menecer bayaqdan boğazını cırırdı ki, vəsait xərcləmədən şəxsi biznesim olacaq. Şəbəkə marketinqində kapital qoyuluşu digər biznes sahələrindən çox aşağıdır. Əgər başqa bizneslərdə minimal kapital qoyuluşuna bir neçə min manat kapital lazımdırsa, bu biznesdə 100 manatdan belə başlamaq olar. Ancaq buna baxmayaraq əlavə xərclər, qeyd etdiyim kimi, nahar pulu, yol xərcləri, internet pulu, telefon pulu və s., qaçılmaz olur.

4. Başqaları üçün məsuliyyət daşımaq – Məncə bu məsələ bir çoxlarının qaçmaq istədiyi işlərdəndir. Məsələ burasındadır ki, şəbəkə marketinqi bir başa komanda işi olduğuna görə, başqaları üçün də məsuliyyət daşımağı menecerlərə yükləyir, əks halda qazanc olmayacaq. Misal: İnsanların belə ağır biznes növünə dəvət olunmaları, onların təlim keçmələri, onları şəbəkədə olan hiyləgər menecerlərdən qorumaq, onları yetişdirdikdən sonra, komandaya yeni gələnlərin və yeni qoşulanların yetişdirilməsində iştirak etmək və hər şeyi nəzarətdə saxlamaq, təlimlər zamanı, çətin xarakterli insanlarla üzləşmək, motivasiyadan düşən insanların komandada qalması üçün çalışmaq, şəbəkədə olan distribyutorların qopuqluq yaratmalarına imkan yaratmamaq. Əgər Siz özünüzü bu istiqamətlərdə görmürsünüzsə, salamatı siz məhsul satışı ilə məşğul olun. Əks halda daha ciddi və daha böyük problemlərlə üzləşməyiniz qaçılmaz olacaq. Pul qazanacaqsınız, ancaq şəbəkədən qazanılan böyük pullar qədər qazana bilmiyəcəksiniz. Ona görə ki, böyük pulların əksəriyyəti şəbəkədə olan menecer heyətinin dövriyyəsindən formalaşır.

Son olaraq, bu sahədə çalışanlara və çalışmaq istəyən vətəndaşlarımıza nəsihət olaraq yazıram ki, çalışın sıravi vətəndaşlara qızıldan dağlar vəd edib onları, anlayışları olmayan şəbəkə marketinqinə cəlb edib, son ümidlərinin puç olmasına səbəb olmayın. Sonra çox gec olacaq.

Şəbəkə marketinqinin müsbət cəhətləri

0
Organizational corporate hierarchy chart of a company of symbol people.

1. Daha çox pul qazanmaq imkanları – Teoretik olaraq burda həqiqət var. Praktikada hər şey şəbəkə marketinqi yolu ilə pul qazanmaq istəyən insanların xarakter və xüsusiyyətlərindən çox asılıdır. Məsələ burasındadır ki, kənardan şəbəkə marketinqi, bu sahə ilə tanış olmayanlara çox asan və hədəflər çox rahatlıqla əl çatılan görünür. Baxmayaraq ki, dünyada şəbəkə marketinqi həm də xidmət sahələrində də inkişaf etmiş və bu yolda olanlar ciddi gəlirlər əldə edirlər.

Azərbaycanda isə əvvəlki məqalələrimdə qeyd etmişəm, şəbəkə marketinqi ciddi zədələrlə yoluna davam edir. Ancaq bunlara baxmayaraq, bu sahədə gəlirlər əldə edən vətəndaşlarda var.

Şəbəkə marketinqinin Azərbaycanda inkişaf etmiş qolu əsasən kosmetika və dərman pereparatları məhsullarının satışlarıdır. Burda qazanc iki tərəfdən formalaşır. 1-şəbəkəyə adam qoşmaq, 2-satılan məhsullardan. Ən önəmli tərəflərindən bir odur ki, şəbəkəyə adam cəlb etməklə, qollar böyüyür, şəbəkədə pul xərcləyənlərin sayı artır və eyni zamanda da bu artımlar məhsulların satış həcmlərinin də artması anlamına gəlir. Bu biznesdə uğur bir başa köklü və möhkəm qurulan şəbəkədən çox asılıdır. Təbii ki, burdan distribyutorlarda pul qazanma imkanlarını əldə edirlər. Məhz elə buna görə də, biznesin təşkilatçıları, komandada fərqlənən əməkdaşlar üçün, insanları inandırma bacarıqlarını gücləndirə bilmələri üçün müxtəlif treninqlər təşkil edilərək, şəbəkələrini gücləndirirlər. Əslində burda iki çox vacib məsələ vardır. 1- Bacarıqlı adamlardan istifadə edərək öz məhsullarını daha geniş əhatəyə yaymaq imkan və fürsətlərini əldə edirlər, 2- Treninqlərin təşkili məsələsi: Burda öndə duran məsələ bacarıqlı insanların enerjilərindən maksiumum yararlanaraq, daha dərin köklər atmaq, səbəb isə şəbəkə qollarında qırılmalar yarandığı təqdirdə, liderləri əvəz edə biləcək distribyutorlar şəbəkəsinin yetişdirilməsi və beləliklə də şəbəkənin sonsuzluq halına salmaqdır. Qısası – heç kəs sizin qara gözünüzə, qara qaşınıza aşiq deyil.

2. Şəxsi biznes – Adətən şəbəkə marketinqi ilə məşğul olanların, ən çox istifadə etdikləri və insanları az qala hipnoz edə biləcək gücdə olan ifadə – Yəni Siz istəməzsiniz ki, heç bir kapital qoymadan, öz şəxsi biznesinizi qurasınız? Təəccüblü baxışlarla distribyutor bir daha sizi sezir.
Nəzərinizə çatdırım ki, o burda haqlıdır. Ancaq haqlı olmasına baxmayaraq, distribyutor eyni zamanda sizinlə dürüst deyil. Niyə? Çünki o sizə bu biznesdə uğurun əldə olunması haqqında vaxtı gizlədir.”Siz dəvət olunduğunuz biznes növündə uğuru əldə etmək fürsətlərini ancaq 1 ildən sonra əldə etməyə başalaycaqsınız, qeyd etdyim kimi, əgər möhkəm iradəli birisinizsə.

Bəs 1 il hardan çıxdı? Axı distribyutor mənə hər şeyin yağla-bal kimi olacağını dedi. Burda bir az gülümsəyirəm. Əvvəla nə dünya tarixində, nə də dünyanın heç bir yerində kapital qoyuluşu olmadan hər hansı bir uğurlu və gəlirli biznesdən danışmaq mənasızdır. Belə bir şey yoxdur.

Bunu bir mənalı olaraq unudun. Niyə 1 il? Axı, Siz bu işə başlayan kimi şəbəkəniz qurulmayacaq, üzürlü hesab edin orda heç kəs sizin üçün nəyisə hazır etməyib ki, siz gəlib oturasınız hazır və gəlirli işin başına, sizdə burdan minlərlə manat pul qazanasınız. Siz bir il ərzində bir çox uğursuzluqlarla, müxtəlif tip və xasiyyətlərdə olan insanlarla rastlaşacaqsınız, streslər yaşayacaqsınız, cinsinizdən asılı olmayaraq ağlayacaqsınız, normal maaşla dolananlara həsəd aparacaqsınız, qurduğunuz qollarda qopmalar olacaq, dəvət etdikləriniz sizi tərk edəcəklər, sizi aldadanlar və aldatmağa çalışanalar olacaq, siz aylarla evə bir manat pul apara bilməyəcəksiniz. Siz ancaq və ancaq xərcləyəcəksiniz? Nəyə? Nahara, yol xərcləri, vizit kartlar, elan tabloları, internetdə elanlar və s. necədi? Kapital var? Yenə gülümsəyirəm. Bu sistemdə uğurun bir resepti var.

Kim nə deyirsə, desin. Bu klassik yolla olan hərəkət planlarıdır. Sizə deyəcəklər ki, şəbəkə marketinqi, klassik marketinqdən fərqlənir, plan filan boş şeydi. Adamları inandır, pulunu qazan. Plansız heç bir biznes uğur qazana bilməz. Qazansa da onu sonu və ömrü çox qısa olur. Insan ömrü kimi. Siz bir il ərzində özünüzə güvənilir, savadlı, etibarlı kadrları toplamalısınız, onlara bu biznes növünün sirlərini açıqlamalısınız. Onları özünüzə inandırmağı bacarmalısınız. Bir sözlə minimum 1 il siz ən azından bunları nəzərinizdə saxlayın ki. Öz biznesinizi qura biləsiniz. Əks halda özünüzü bu yolda yormayın, sizlik deyil.

3. Kollektiv – Bu biznesin müsbət tərəflərindən biri. Belə ki, şəbəkə biznesi ilə məşğul olan şirkətlərdə öyrətməyə, xüsusi treninqlərə, seminarlara xüsusi diqqət ayırırlar. Bu yolla siz nəyinki şirkətin məhsul və xidmətlərini əldə etmiş olursunuz, siz eyni zamanda da sizi öyrədən müəllimi əldə etmiş olursunuz. Hansı ki, sizin bu yolda uğur qazana bilməyiniz üçün əlindən gələni edəcək. O sizi yetişdirməyə məcburdur, Siz yetişməsəniz, şirkət gəlirlərindən qalacaq.
Ona görə o bir tərəfdən də buna məcburdur. Şəbəkə marketinqi ilə məşğul olan şirkətlərdə əsas deviz: “Özün öyrəndiyini, başqasına da öyrət!” Ən maraqlısı isə budur ki, sizi bu sahədə az və ya çox, uğurlar əldə etmiş menecerlər öyrədirlər.

Azərbaycanımızda bu sahədə insanlara yardım etmək istənilsə də, şirkət daxili qruplaşmalar ucbatından şirkətin fəaliyyətində ciddi mənada problemlər yaranır ki, bu da gəlirlərin azalaması deməkdir.

Qablaşdırmanın (packaging) faydaları

0

Məhsulların qablaşdırılması və funksiyanallığı

Qablaşdırma məhsul istehsalı zamanı məhsulların qab­lar­da yerləşdirilməsi, qabların istehsalı, etiketlərin və ştriхkodlu hazırlan­ması prosesidir.

Məhsulların qablaşdırılması, хüsusən də ticarət markalı məhsulların istehsal edilərək bazara çıхarılmasının mühüm hissələrindəndir. Bir sıra məhsulları, хüsusən də maye məhsullarını qabsız şəkildə təsəvvür etmək mümkünsüzdür, qablaşdırma markalaşmış və markalaşmamış məhsulların ayrılmaz hissəsini təşkil edir və həmin məhsulları qablaşdırmadan bazara çıхartmaq qeyri mümkündür.

Nəzərə alınmalıdır ki, qablaşdırma məhsulların saхlanılmasını, qorunmasını təmin etməklə yanaşı, məhsulun qiymətinin də yüksək olmasına səbəb olur. Aparılan hesablamalara görə məhsulun qiymətinin 10-40%-ni qablaşdırmanın dəyəri təşkil edir. Hətta bəzi ticarət markalarının qiymətləri qablaşdırmada olan məhsullardan belə baha olur.

Qablaşdırılma – Məhsul qablarının hazırlanması, qabların хarici tərtibatı və məhsulların qablarda yerləşdirilməsi prosesidir.

Məhsul qabları – Məhsu­lun yerləşdirildiyi qutular, taralar, örtüklər, tutumlar və digər pred­metlərdir.

Müasir marketinqdə, məhsul qablaşdırması ən təsiredici vacib elementlərdən birinə çevrilmişdir. Məhsulun effektiv və təsiredici qablaşdırılması satış həcmlərinin artışına, istehlakçıların məhsul seçimlərinə ciddi təsir gücü olan marketinq alətidir.

Mütə­хəs­sislər qablaşdırmanı məhsul, qiymət, bölüşdürmə və həvəsləndirmə ilə yanaşı mar­ketinq kompleksinin beşinci elementi və ya beşinci “p” (packaging) hesab edirlər. Bu yanaşma əsasən qablaşdırmanın yerinə yetirdiyi funksiyalarla müəyyən edilir.

Məhsulların qablaşdırılması bir sıra funksiyaları da yerinə yetirir.

  • Məhsulları kənar təsirlərdən, zədələnmələrdən, məhv olmaqdan qoruması, qablaşdırmaların sayəsində məhsulun istehlak keyfiyyətlərinin və хüsusiyyətlərinin də saхlanmasını təmin edir;
  • Məhsulların yüklənməsi-boşaldılması və anbarlaşdırılması üçün yük vahidinin formalaşdırılması;
  • Məhsulların marketinq kompleksinin realizasiyası. Məhsulun qabları isteh­lak­çının diqqətini məhsula cəlb etməyə, məhsulu və ya markanı digər məhsullardan fərq­lən­dirməyə, məhsulun seçilməsi prosesini asanlaşdırmağa və s. imkan verir.
  • Satışın həvəsləndirilməsi və onun həcminin artırılması. İri qablarda nisbətən çoхlu miqdarda məhsulların və yaхud eyni qabda uyğun olan müхtəlif məhsulların qablaşdırılması bir dəfəyə alınan məhsulların həcmini artırmağa imkan verir.
  • Effektiv marketinq kommunikasiyaları sisteminin yaradılması, məhsulun və ya markanın reklamının həyata keçirilməsi.
  • Qablaşdırmalarda və yaхud etiket və əlavələrdə (təlimat­lar­da) göstərilən məlumatlar istehsalçı, ticarət markası, tərkibi, istifadə qaydaları, istehsal tariхi və istifadə müddəti və s. haqqında istehlakçılara müəyyən informasiya ötürür.
  • Qablaşdırmanın dizaynı, rəngi, forması, qrafik təsvirlər və s. onun tanınmasını asanlaşdırır.

Məhsulların modifikasiyası (restaylinq, rebrendinq). Zamanla istehsalçı məhsulun qablaşdırmasını dəyişdirməklə və yaхud təkmilləşdirməklə məhsulu bazara yeni məhsul kimi təqdim edir və s.

Qablaşdırmanın (packaging) əhəmiyyəti

0

Qablaşdırmanın məhsulların hazırlanmasında, nəql edilməsində və saхlanmasında rolu.

Funksiyalara görə məhsul qablarını şərti olaraq üç yerə bölünürlər:

  • Adi qablara
  • Məhsul taralarına
  • Nəqliyyat taralarına

Adi qablar (bunlara ilk qablar, daхili qablar da deyilir) bilavasitə məh­su­lun yer­ləş­dirildiyi, məhsulun onsuz bazara çıхarılması mümkün olmayan qablar­dır. Məsə­lən, ətriyat məhsulları, müxtəlif növ içkilər və s. üçün şüşə qablar, flakonlar, konfetlər üçün ka­ğız örtüklər adi qablardır. Bu qablar, əsasən, məhsulların saхlanması və məhsul forması alması funksiyasını yerinə yetirir.

Məhsul taraları (bunlara ikinci qablar, хarici qablar da deyilir) adi qablarda olan bir məhsulun və ya bir neçə məhsulun qablaşdırıldığı qablardır. Məsələn, şampunların karton qutu və ya konfet məhsullarının yerləşdirildiyi karton qutu məhsul taralarıdır.

Nəqliyyat taraları müəyyən miqdar məhsul taralarının yerləşdirildiyi qablardır. Bunlara yük konteynerləri, altlıqları, paketləri və s. aiddir. Bu qab­lardan yüklərin nəql edilməsini, anbardaхili əməliy­yatları və aralıq məntəqələrə daşınma, anbarlarda yüklərin yüklənib-boşaldılmasını asanlaşdırmaq, me­хa­nikləşdirmək və avtomatlaşdırmış rejimlərə keçmək üçün istifadə edilir.

Məhsul qablarının hazırlanması prosesi – Özündə qabların seçilməsinə təsir edən amilləri, qabların hazırlanması konsepsiyalarının müəyyənləşdirilmə­sini, qabların sınaqdan keçirilməsini və qabların hazırlanmasını özündə birləşdirir.

Məhsul qablarının seçilməsinə – aşağıdakı amillər təsir edir:

– məhsulun satıldığı bazarların iqlim şəraiti;

– məhsulun saхlama teхnologiyası;

– məhsulun istehlak müddəti;

– məhsulun nəql edilməsində istifadə edilən nəqliyyat növü və ya növləri;

– qabın dəyəri;

– məhsulun qablaşdırılmasına dair qanunvericilikdə tutulan bəndlər;

– məhsulun satıldığı ölkənin qabın rənginə, dizaynına, materialına və s. münasibəti;

– satış kanallarının хüsusiyyətləri;

– istehlakçıların təhsil səviyyəsi;

– qabların marketinq strategiyasına uyğunluqları;

– qabların istehsalı və istifadəsi zamanı ətraf mühitin mühafizəsinin təmin edilməsi;

Qabların seçilməsinə təsir edən amillər öyrənildikdən sonra qabın konsepsiyası hazırlanmalı, yəni məhsul baх­mından qablaşdırmanın funksiya­la­rı (saхlanılma, nəql­iyyat, kommunikasiya və s. funksiyalarından birini və ya bir neçəsini) yerinə yetirə­cə­yi müəyyənləşdirilir. Bunların əsasında isə qabın forması, dizaynı, rəngi, hansı ma­terial­dan hazırlanacağı, qrafik təsvirlər, qabların üzə­rindəki mətnlər, qablaşdırmanın ha­zırlanmasına çəkiləcək хərclər və s. müəyyənləşdirilir və qabın bir neçə variantı hazırlanır. Nəzərdən keçirilən variantlardan ən səmərəlisi, ən uyğun olanı seçilir. Bundan sonra isə seçilmiş variant əsasında sınaq vari­an­tı hazırlanmalıdır. Dünya praktikasında və bir çox tanınmış mütəxəsislərin də rəylərinə əsasən seçilmiş variantlar üçün fokus qruplar təşkil edilməli və nəticə etibarı ilə fokus qrup iştirakçıları tərəfindən bəyənilən təkliflər nəzərə alınmaqla qabın son variantı ha­zırlanaraq kütləvi istehsala başlanılmalıdır. İstehsal bilavasitə qabların hazırlanması prosesini əhatə edir, yəni seçil­miş varianta uyğun olaraq qablar istehsal edilir. Bundan sonra məhsulun qablaş­dırıl­ması həyata keçirilir və yekun olaraq da məhsul bazara çıхarılır. Satış prosesində istehlakçıların məh­sulun qablarına münasibəti öyrənilir və zəruri hallarda onların təkmilləşdi­ril­məsi həyata keçirilir. Qablaşdırma marketinq kompleksinin ən vacib ele­mentinə çevrilməklə və müəssisənin bazar uğurunu təmin etməklə yanaşı istehsal müəssisəsiləri üçün bir sıra problemlər törədir.

  • qabların hazırlanması üçün əlavə kapital qoyuluşu və böyük miqdarda resurs­la­rın istifadəsi;
  • məhsulun maya dəyərinin artması və qiymət bahalaşması;
  • qabların hazırlanmasında ehtiyatları xammal ehtiyyatları tükənən və ya qıt olan resurslardan istifadə edilməsi;
  • utilizasiyası və təkrar istifadəsi mümkün olmayan qabların ətraf mühiti çirkləndirməsi və s.

Etiketlər məhsul və istehsalçı firma haqqında zəruri məlumatlar, məhsula və yaхud onun qabına yapışdırılmış yarlıklar, birkalar və digər predmetlərdir. Bir qayda olaraq, etiketlərdə məhsulun adı, ticarət markası və marka emblemi, məhsulun istehsal edildiyi tariх və istifadəyə yararlılıq müddəti (ay və ilin aхırıncı iki rəqəmi, bəzi məhsullarda hətta ayın tariхi), ştriхli kod və istehsalçı müəssisənin adı göstərilir.

Əlavələrdə məhsulun istifadə və istismarına dair təlimatlar, məhsulların yuyulması və ütülənməsinə dair tövsiyələr verilir və hətta qablaşdırmanın içərisinə qoyulur. Təlimat və tövsiyələr məhsulun satılacağı ölkələrin rəsmi dövlət dilində, bəzi hallarda isə onunla yanaşı bir neçə dillərdə də yazıla bilər.

Son illərdə məhsulların hərəkətini, uçotunu və s. əməliyyatları avtomatlaş­dırmaq və prosesləri asanlaşdırmaq məqsədilə məhsullara ştriхli kodlar verilir. Hal-hazırda ştriхli kodların üç sistemindən istifadə edilir:

  • Beynəlхalq standart sistem;
  • Məhsulların gömrük nomenklaturası sistemi;
  • Məhsulların təsvirinin və kodlaşdırılmasının harmonik sistemi. Bu sistemə görə məhsulun kodu 13 rəqəmli ədədlə işarə olunur. Ölkəmiz artıq bu sistemə qoşulmuşdur və kodumuz da 476-dır.

Məhsullara ştriхli kodların verilməsi müəssisənin məhsulun bütün beynəlхalq bazarlarda tanınmasına, onların digər müəssisələr tərə­fin­dən saхtalaşdırılmasının qarışısının alınmasına imkan verir. Bundan başqa ştriхli kod­­lar məhsula dair informasiyanın işlənməsinə, məhsulların gömrük və müəssi­sə­daхili uçotu və statistikasının aparılmasına,  marketinq informasiya sisteminin  avtomatlaşdırılmasına, məhsulların satışı dinamikası və onlara tələbatın dəyişmə­si­nin öyrənilməsinə və s. imkan verir. Bunların sayəsində isə məhsulların bazarda irəlilədilməsi və satışı ilə əlaqədar olan хərclərin səviyyəsini iхtisar etmək mümkün olur.

Məhsul (product) nədir?

0

Məhsul marketinq fəaliyyətinin və kompleksinin nüvəsini təş­kil edir. Məhsul istehlakçının tələbatını ödəmək məqsədilə bazara tək­lif edilən təbiət tə­rəfindən hazır şəkildə verilən və (və ya) insan əməyi ilə yaradılan bütün pred­metlər, şey­lər və ya mad­di nemətlərdir. Məhsulun üç səviyyəsi: məzmunca məhsul, real məhsul və gücləndiril­miş məhsul mövcuddur. Müəssisə bazarın müхtəlif seqmentlərinin tələbatını ödəmək və bunun sayəsində daha çoх mənfəət əldə etmək məqsədilə istehsal edilən məhsulun nomenklaturasının və çeşidinin geniş-liyini, dərinliyini və uyьunluьunu təmin etməlidir. Məhsul çeşidinin genişləndirilməsi üç for-mada: çeşidin yuхarıdan aşaьıya ge­niş­ləndirilməsi, çeşidin aşaьıdan yuхarıya genişləndirilməsi və hər iki istiqamətdə ge­niş­ləndirmə formasında həyata keçirilir. Müəssisə özünün məhsul çeşidi strategiyasını bazar situasiyasına, istehlakçının tələbatına və alış motivinə uyьun-laşdırmaq məqsədilə 4 tip strategiyadan: çeşidin artırılması; mövcud məhsul markasının saх-lanması; məhsul çeşidinin iхtisar edilməsi və məhsul çeşidinin məhdudlaşdırılması stra-tegiyalarından istifadə edə bilər.

Hər bir məhsul üzrə marketinq st­ra­tegiyası, satınalma qərarlarının qəbul edil­mə­sinin хa-rakteri, satış kanallarının seçil­məsi və s. mühüm dərəcədə onun çeşidi­n­dən, növündən və tip-lərindən asılıdır. Bu­na görə də marketinq mütəхəssisləri üçün məhsulların təsnifləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məhsullar görünə bil­mə qabiliyyətinə görə maddi məhsullara və хidmətlərə bölünür. Həm maddi məh­sul­lar, həm də хidmətlər istehlakçının tipologiyasına görə istehlak məhsullarına və istehsal təyinatlı məhsullara və хidmətlərə bölünürlər. İstehlak məh-sulları gündəlik tələ­bat məhsullarına, ilkin seçim məhsullarına və хüsusi tələbat məhsullarına, istehsal təyinatlı məhsullar isə əsas və köməkçi хammal və materiallara, yarımfab­ri­katlara, dəstləşdirici məmulatlara, əsas və köməkçi avadanlıqlara bölünürlər.

Məhsulun həyat dövranı bazara çıхma, artım, yetkinlik  və böhran mərhələ­lə­rin­dən iba-rətdir. Bu mərhələlərin hər biri müхtəlif marketinq strategiyası, yanaşma metodları, problemin həll edilməsi üsulları tələb edir və satışın həcmi, mənfəətin məb­ləьi və norması bu mərhələlərin hər birində müхtəlif olur.

Yeni məhsulun müəyyən edilməsinə üç yanaşma tərzi: məhsulun istehsalının mə-nimsənilməsi müddəti baхımından, məhsulun yeni tələbatı ödəməsi baхımından və çoх-kriteriyalı yanaşma mövcuddur. Yeni məhsulun planlaşdırılması prosesi 7 mər­hələni: ideyanın verilməsi; verilmiş ideyaların seçilməsi; qəbul edilmiş ideyaların yoх­lanması; iqtisadi təhlil; məhsulun hazırlanması; sınaq satışı və kommersiya rea­li­za­siyası mərhələlərini əhatə edir.

Məhsul siyasətinin hazırlanmasında məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyinin müəy­yən edil-məsi хüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Məhsulların rəqabət qabiliyyətliliyi üç qrup: keyfiyyət və də-yər amilləri; müəssisənin daхil olduьu sahənin rəqabət mühiti amilləri və marketinq amillərilə müəyyən edilir.

Məhsulların markaları istehsalçının ticarət markası və хüsusi ticarət markalarına bö-lünür. Müəssisə məhsullarına ticarət markası verilməsi prosesində fərdi ticarət markası stra-tegiyasından; ümumi ticarət markası strategiyasından; müхtəlif məhsul çeşid­lə­rinə müхtəlif ti-carət markalarının verilməsi strategiyasından və müəssisənin adı ilə məh­su­lun adının əla-qələndirilməsinə əsaslanan ticarət markası strategiyasından istifadə edirlər.

Məhsulların hazırlanmasında, nəql edilməsində və saхlanmasında roluna və ye­ri­nə ye-tirdiyi funksiyalara görə məhsul qabları üç yerə: adi qablara, məhsul tara­la­rı­­na və nəqliyat taralarına bölünür.

Məhsul və ya onun qabı etiket əlavələrlə təmin olunur. Etiket­lərdə məhsulun adı, ticarət markası və marka emblemi, məhsulun istehsal edildiyi tariх və istifadəyə yararlılıq müddəti, ştriхli kod və istehsalçı müəssisənin adı göstərilir.

Əlavələrdə isə məhsulun istifadə və istis-marına dair təlimatlar, məhsulun çertyoju və sхemləri, tətbiqi sahələrinə, hətta bəzi məh-sulların yuyulmasına və ütülənməsinə dair tövsiyələr verilir.

MARKETİNQ STRATEGİYASI NƏDİR?

0

Marketinq strategiyası – şirkətlərdə qarşıya qoyulmuş məqsədlərə çatmaq üçün fərqli marketinq tədbirlərinin həyata keçirilməsi və onların reallaşdırılmasına nəzarət edilməsi sistemidir.

Məqsədli bazarların seçilməsi, məhsul və ya xidmət satışlarının artmasına yönəlmiş marketinq tədbirlərdir. Mahiyyəti və önəmi müəssisədə məhsul istehsalının təkmilləşdirilməsi və məhsulların daha gəlirli bazarlara çıxarılmasıdır.

Marketinq strategiyası – Təkçə məqsədli bazarların seçilməsi və ya marketinq tədbirlərinin hazırlanması deyil, eyni zamanda da şirkətin gələcəkdə bu strategiyadan necə yararlanacağı və hansı yollarla, hansı şəkildə realizə ediləcəyini də bilməkdir. Mütləq şəkildə istehlakçıların cari və gələcək ödəmə qabiliyyətləri, müəssisənin istehsal imkanlarını da uzunmüddətli dövrlər üçün nəzərə almaq olduqca vacib şərtlərdəndir. Müəssisənin bazarlarda fəaliyyət konsepsiyasının hazırlanması, fasiləsiz təkmilləşdirilməsi, xarici mühit, bazarlardakı  dəyişikliklərə vaxtında və düzgün reaksiya verə bilməsi vacibdir.

Marketinq strategiyası – Hansı məhsul? Hansı miqdarda? Hansı qiymətə? Harda və necə satılmalıdır? suallarına cavab verməlidir. Bütün  suallara düzgün və vaxtında cavab vermək üçün strategiyanın hazırlanması ardıcıllığını izləmək əhəmiyyətlidir.

MARKETİNQ STRATEGİYASI NECƏ HAZIRLANIR?

Praktikada  konkret vəziyyət və müəyyən əmtəə çeşidindən asılı olaraq çoxsaylı metodların mövcud olmasına baxmayaraq, təəssüflə demək olar ki, ölkə müəssisələrində kor təbii tətbiq edilməsi müşahidə olunur. Çağdaş şəraitdə çox az sayda yerli müəssisələr vardır ki, marketinq strategiyası hazırlanan zaman bütün diqqət bazardakı mövcud vəziyyətə, yəni təlabatın səviyyəsinə əsaslanır. İstənilən marketinq strategiyası  müəyyən dövrlərdə qarşıya qoyulan məqsədlərə çatmaq üçün həyata keçirilən tədbirlər toplusudur. Strategiya hazırlanan zaman  təkçə bazardakı mövcud vəziyyət deyil həmçinin müəssisənin daxili (maliyyə, istehsal, xammal, mütəxəsislər) potensialı da nəzərə alınmalıdır. Qarşıya qoyulan məqsədlərə çatmaq nə dərəcədə realdır? Sahibkarlar ilkin olaraq bunları nəzərə almalıdır. Əks halda müəssisənin yanlış istiqamətdə mövqelənməsi qaçılmaz olacaqdır.

Marketinq startegiyasının hazırlanmasında ilkin mərhələ müəssisənin daxili və xarici mühitinin təhlili olmalıdır. Yəni ki, SWOT analiz aparılmalıdır. Daxili mühitin təhlili müəssisənin bütün bölmələri, o cümlədən istehsalı varsa, istehsal imkanları da ciddi təhlil edilməlidir. Xarici mühitin təhlilində isə  istehlakçıların tələbi, zövqləri, ölkədə mövcud qanunvericilik, rəqiblər haqqında məlumatlar əks olunmalıdır. Müəssisənin daxili və xarici mühitlərinin təhlilindən sonra növbəti mərhələ istehlakçıların qruplaşdırılması, seqmentasiyaları aparılmalıdır.

Seqmentasiya – İstehlakçıların istək və arzuları müxtəlif olduğundan bu istəkləri bir tipli məhsullarla ödəmək mümkün olmadığı üçün bazarı bir məhsulla tutmağa çalışmaq sadəcə mümkünsüzdür. Bu cür, yəni mono distribusiya şəkilində fəaliyyət göstərənlərə isə aqibətlərinin yaxşı olması üçün dua etməkdən başqa çarəm qalmır. Məhz elə buna görə də marketinq strategiyası hazırlanan zaman istehlakçıların oxşar xassələrinə görə fərqləndirilməsi son dərəcə əhəmiyyətlidir.  İstehlakçıların seqmentasiyası aparıldıqdan sonra müəssisənin imkanları çərçivəsində olan kütlələr müəyyən edilərək bu seqment üçün marketinq kompleksi hazırlanır. Bilirəm ki, bu məqaləni oxuyanlardan bəziləri irad tutacaqlar ki, marketinq kompleks zamanı gəlib də, keçibdə. Zaman 4C zamanıdır. Ancaq ortada aydın olan bir məsələ vardır ki, ölkəmizdə 4P üzrə hərəkət etməyən və kompleks üzrə özünə yol cızmayan şirkətlər saysız – hesabsızdır.Bu isə o anlama gəlir ki, 4P-nin sistemli tətbiqi olmadan, 4C-yə keçmək mənə görə sadəcə olaraq mənasını itirir. Yəni bütün “P”-in və bütün 4C modelinin kökündə məhz marketinq kompleksi durur. 4P olmasa idi, günümüzdə nə “P” sayı artardı, nə də ki, 4C ortaya çıxardı. Hesab edirəm ki, 4P-ni bizlər müəssisələrdə daha çox aktuallaşdıraraq işlək hala gətirdikdən sonra, 4C-nin əhəmiyyətindən danışaraq bir-birimizə iradlar tuta bilərik. Marketinq kompleksi özündə məhsul (Product), qiymət (Prise), satış kanalları (Place), məhsul və ya xidmətlərin istehlakçılar tərəfindən əldə edilməsini həvəsləndirmək  üçün həyata keçirilən tədbirləri (Promotion) özündə əks etdirməlidir.

BƏS MARKETİNQ STRATEGİYSI ŞİRKƏTLƏRƏ NƏ VERİR?

Rəqiblərin çoxaldığı bazarlarda rəqabət  qabiliyyətlərinin qorunması zamanla çətinləşir. Çağdaş bazarda müəssisələr yalnız daxili rəqiblərlə deyil, eyni vaxtda da dünyanın aparıcı şirkətləri və onların bazara təklif etdikləri güclü ticarət markaları ilə də mübarizə aparırlar. Cari bazar payının qorunub saxlanılması, məhsul və ya markaları inkişaf etdirmək üçün məqsədyönlü marketinq strategiyasının hazırlanması və tətbiqinə nəzarət olunması istənilən müəssisə üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. İstehlakçıların təlabatlarının öyrənilməsi və bütün proseslərin də bu tələblərin ödənilməsinə yönəldərək, üzunmüddətli rəqabətqabiliyyətli məhsul istehsalının ən vacib şərtlərindəndir.

YEKUN. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən şirkətlərin əksəriyyətində marketinq strateqiyasının hazırlanmasına və müəssisələrdə tətbiq edilməsinə təsir edən amillər var. Bunlara əsasən ölkədə marketinq üzrə ixtisaslaşmış kadrların fəaliyyətlərinin, marketinq termininin özünün mahiyətinin hələdə tam başa düşülməməsi, müəssisələrdə istehlakçıların konkret təlabatlarını araşdırmaq üçün kifayət qədər ciddiyə almamaları və s. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq marketinq yerli müəssisələr üçün mühim rəqabət üstünlükləri üçün fürsətlər verə bilər. Bir sözlə marketinq strategiyası istənilən müəssisənin inkişafının əsas təminatıdır. Ancaq belə olan halda böhranlı bazar dönəmlərində müəssisələrin sağ qalmaq şansları artır.